વડનગર, દેશગુજરાત, માર્ચ ૨૦૦૮

ઉત્તર ગુજરાતના વડનગરમાં ઘાસકોલ દરવાજા નજીકના ખુલ્લા પ્લોટમાં હાલ ગુજરાતના પુરાતત્વ વિભાગ તરફથી ઉત્ખનનનું કામ ખૂબ જ મોટા પાયે ચાલી રહ્યું છે. વડનગર ખૂબ જ પુરાણુ શહેર છે. વડનગરમાં ક્યાંય પણ ખોદો પુરાણા અવશેષો મળી આવે છે. હવે પદ્ધતિસરનું પુરાતત્વીય ઉત્ખનન હાથ ધરાયુ છે ત્યારે લોકોને ઘણી આશા છે કે દુનિયા જોતી રહી જાય એવું કશુંક નીકળી આવે.

મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી મૂળ વડનગરના વતની છે. નાનપણમાં તેઓ પોતે પણ વડનગરમાં કશેક મકાનના પાયા ખોદાય ત્યારે જુનુ બાંધકામ મળી આવે એ વાત વિસ્મયથી જોતા હતા. મોદી જ્યારે મુખ્યમંત્રી બન્યા ત્યારે તેમણે સરકારના પુરાતત્વ ખાતાને વડનગરમાં ઉત્ખનન કરવાનો હુકમ આપ્યો. વડનગર ખરેખર તો કિલ્લાની અંદર ઉંચાણવાળા ટેકરા પર વસેલુ નગર છે. કિલ્લેબંધ નગરની અંદર ક્યાંક ઉત્ખનન કરવામાં આવે તો અંદરથી ઘણો સમૃદ્ધ પુરાણો વારસો મળી આવે. પરંતુ કિલ્લેબંધ નગરની અંદર કોઈ ખાલે પ્લોટ ઉપલબ્ધ ન હોવાના કારણે પુરાતત્વ વિભાગે શરૂઆતમાં ૨૦૦૫-૦૬ની સાલમાં નગરની બહાર ઉત્ખનન કર્યું. આ ઉત્ખનન ત્રણેક ઠેકાણે કરવામાં આવ્યુ હતુ જેમાં એક ઠેકાણે બે હજાર વર્ષ જૂનુ ઘર જમીનની અંદરથી મળ્યું.

જો કે ખરેખર તો કિલ્લેબંધ નગરમાં જ ક્યાંક ઉત્ખનન કરવુ જરૂરી હતુ. છેવટે પુરાતત્વ ખાતાને ઘાસકોલ દરવાજા વિસ્તારમાં એક ખાલી પ્લોટ ફાળવવામાં આવ્યો જેના પર હાલ ઉત્ખનન ચાલી રહ્યું છે જે આપ ઉપર વિડિયોમાં જોઈ શકો છો. આ ઘાસકોલ દરવાજાની સાઈટ પર ત્રીસ ટકા વિસ્તારમાં ઉત્ખનન પૂરુ થઈ ચૂક્યુ છે. આ ઉત્ખનન ઉંડામાં ઉંડુ આઠ મીટરે પહોંચ્યું છે. ઉત્ખનન દરમિયાન ઈસવીસન પૂર્વેની ત્રીજી સદીથી માંડીને સોલંકીકાળ સુધીના એટલેકે બે હજારથી એક હજાર વર્ષ જૂના સમયગાળાના ત્રણ અલગ અલગ ટાઈમમાં બંધાયેલા બાંધકામ મળી આવ્યા છે. આ બાંધકામ દિવાલોના સ્વરૂપે છે. જોકે દિવાલોની ગોઠવણી એવી અટપટી છે કે આ બાંધકામ શેના માટે વપરાતુ હશે, બાંધવામાં આવ્યું હશે, એ હજુ સુધી પુરાતત્વવિદ્વાનો કળી શકતા નથી.

ગુજરાતના પુરાતત્વ નિયામક શ્રી વાય એસ રાવતનું કહેવુ છે કે શક્ય છે કે આ બાંધકામ ગંદા પાણીના નિકાલ માટેનો પ્લાન્ટ હોય. રોમમાં અને ભારતમાં પણ પુરાણા સમયે કિલ્લેબંધ નગરનું ગંદુ પાણી કિલ્લાની બહાર કાઢવામાં આવે એ પહેલા તેને ટ્રીટ કરવુ પડતુ હતુ.ટ્રીટ કરવાની જરૂરિયાત એટલા માટે પણ રહેતી હતી કે કિલ્લાની બહાર પાણી મોકલતી વખતે તેનો પાઈપ નાનો રાખી શકાય કે જેથી દુશ્મન તે માર્ગે કિલ્લાની અંદર ન ઘૂસી આવે. એક અન્ય શક્યતા એ પણ છે કે આ બાંધકામ સંગ્રહ માટેની જગ્યા હોય કારણકે બારણા વગરના ભોંયરા જેવા કમરા પણ મળી આવ્યા છે. શ્રી રાવત કહે છે કે હજુ આ સાઈટ પર માત્ર ત્રીસ ટકા જ ઉત્ખનન થયું છે. પૂરેપૂરુ ઉત્ખનન થઈ જતા ચોક્કસ આ બાંધકામનો હેતુ માલૂમ પડી જશે.

કૌટિલ્યના અર્થશાસ્ત્રમાં સૂચિત નગરરચના અનુસાર જૂના વડનગરના આ ઘાસકોલ દરવાજા વિસ્તારમાં કલાકારો રહેતા હોય એ શક્ય છે. વળી આ સાઈટ પરના ઉત્ખનનમાં શિલ્પ બનાવવાના દસ્તા જેવી ચીજ પણ મળી આવી છે. એ જોતા આ કલાકારોની વસાહત જેવુ કોઈ સ્થળ હોય એ પણ શક્ય છે.

ઘાસકોલ દરવાજાની ઉત્ખનન સાઈટ પરથી અત્યાર સુધી બે હજાર જેટલા નમૂના મળી આવ્યા છે. આમાં ઘરેણા, ચાંદીના સિક્કા, દેવશ્રી રૂષિ એમ બ્રાહ્મી લિપીમાં લખેલુ ઠીકરુ, ભગવાન બુદ્ધનું ખંડિત માથુ, રોમન પ્રકારના માથાવાળુ મોઢુ, પાઘડીવાળુ ટેરાકોટાનુ મોઢુ, બૌદ્ધ ભિક્ષાપાત્ર વગેરે નમૂનાઓનો સમાવેશ થાય છે. હ્યુએન ત્સંગ નામના બૌદ્ધ પ્રવાસીએ વડનગરમાં બૌદ્ધ મઠો હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. વડનગર ઉત્ખનનમાં જે રીતે બૌદ્ધ ધર્મ સાથે સંબંધ રાખતા નમૂના મળી આવી રહ્યા છે એ જોતા બૌદ્ધ ધર્મનું તે એક જમાનામાં બહુ જ મોટુ કેન્દ્ર હશે એ ફલિત થાય છે.

દરમિયાન જો વડનગરના હાલના દરબારગઢ તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં ઉત્ખનનનો મોકો મળે તો ત્યાંથી વધુ સમૃદ્ધ બાંધકામો અને નમૂના મળી આવે તેવી શક્યતા છે. કારણકે પરંપરાગત રીતે સૌથી જૂના વડનગરમાં આ સ્થળે સમૃદ્ધ માનવ વસાહત વસતી હશે તેમ માની શકાય છે. વળી જ્યાં ઘાસકોલ દરવાજાની સાઈટ વડનગરની ઉંચાઈના ઢોળાવ પર આવેલી હોવાથી પંદર ફૂટની ઉંડાઈ ધરાવે છે ત્યાં દરબારગઢની સાઈટ પચ્ચીસ ફૂટની ઉંડાઈ ધરાવે છે તેથી ત્યાં ખૂબ જ સારુ ઉત્ખનન થઈ શકે તેમ છે. અફસોસની વાત એ છે કે દરબારગઢ વિસ્તારમાં કોઈ ખાલી પ્લોટ આવેલો નથી. જો કે અહીં હયાત ઘર કે મિલકત ધરાવનારાઓ સાથે વાતચીત કરીને તેમને યોગ્ય વળતર આપીને પ્લોટ ઉભો કરવાની યોજના માટે પુરાતત્વ ખાતાને સાહીઠ લાખ રૂપિયાનું બજેટ તાજેતરમાં રાજ્ય સરકારે ફાળવ્યું છે.

Tags: Mystery structure, Vadnagar, Archaeological excavation, Gujarat, North Gujarat, Anart, Aanart, Buddhism, Bauddh idol, 2nd-4th century A.D

Vadnagar Gujarat India - Archaeological excavation