મોદીજી પહેલાં ગુજરાતમાં જળસંકટ

શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ગુજરાતે  પાણીની અછતથી લગભગ રણમાં ફેરવાઈ જવાની સ્થિતિમાંથી દરેક ઘરમાં નળના પાણી સુધીનું લાંબું અંતર કાપ્યું છે

 હિમાંશુ જૈન

2001 પહેલાં, પીવાના પાણીની તીવ્ર ઉણપ હતી. અસ્થાયી ધોરણે પીવાનું પાણી પૂરું પાડવા માટે, સરકારોને રોડ ટેન્કરો અને અમુક કિસ્સામાં ખાસ પાણીની ટ્રેનો પાછળ અબજો રૂપિયા ખર્ચવાની ફરજ પડતી હતી. રાજ્યમાં પાણીની તીવ્ર અછતને કારણે “પાણી માટે તોફાનો” પણ થયા હતા અને પાણીના સંસાધનોના અપૂરતા વ્યવસ્થાપનને કારણે તંગી વધુ તીવ્ર બની હતી.

વધુમાં, જળ સંકટને કારણે ગુજરાતના દુષ્કાળગ્રસ્ત સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના રહેવાસીઓ મધ્ય અને દક્ષિણ વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરી ગયા. માણસોના સ્થળાંતરના પગલે સામાન્ય રીતે ગાયોના ધણ પણ સ્થળાંતર પામ્યા અને તેના કારણે આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સ્તરે લાખો લોકોનું વિસ્થાપન થયું હતું.

ભારતીય હવામાન વિભાગના 2015ના આંકડા અનુસાર, ગુજરાતમાં 1980 અને 2001 વચ્ચે 12 મોટા દુષ્કાળ જોવા મળ્યા હતા. ગુજરાત અને કચ્છના જિલ્લાઓમાં 1975 અને 1980 વચ્ચે ભૂગર્ભજળની સરેરાશ ઊંડાઈ 30 મીટર હતી. 2001-2002 સુધીમાં તે ઘટીને 150-250 મીટર થઈ ગઇ હતી. ભૂગર્ભજળનું સ્તર દર વર્ષે 3-5 મીટરની ઝડપે નીચે જઇ રહ્યું હતું. સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તાર, ખાસ કરીને કચ્છ, જો પરિસ્થિતિને ઝડપથી હલ કરવામાં ન આવે તો લગભગ બે દાયકામાં રણમાં ફેરવાઈ જવાની અણી પર હતું.

નરેન્દ્ર મોદી 2001માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા

આ પ્રકારનું રાજ્ય જળ સંસાધનોના સંચાલન માટે કેવી રીતે રાષ્ટ્રીય મોડેલ બન્યું તેની સફર 2001માં શરૂ થઈ જ્યારે મોદીજીની મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી.

એક સામાજિક કાર્યકર તરીકેની તેમની નિપુણતાથી મોદીજી સમજી ગયા કે ગુજરાતમાં વર્ષો જૂની સમસ્યા પરંપરાગત અભિગમોથી ઉકેલી શકાય એમ નથી. એવી એક વૈજ્ઞાનિક વ્યૂહરચના અમલમાં મૂકવી જરૂરી હતી જેમાં આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, ચતુરાઈપૂર્વકનું આયોજન કરવામાં આવે અને તબક્કાવાર ખાતરીપૂર્વક તેનું પરિણામ મળે. મુખ્યમંત્રીનું પદ સંભાળ્યાના થોડા સમય પછી, મોદીએ તેમની ટીમને માત્ર નર્મદાના પાણી પર આધાર રાખવાને બદલે હાલની નહેર પ્રણાલીમાં સુધારો કરવા સૂચના આપી હતી અને તેમણે પીવાના પાણી અને કૃષિના સહભાગી સંચાલન પર ભાર મૂક્યો હતો.

તેમણે શરૂઆતથી જ એનજીઓ અને પાણીના લાભાર્થીઓનો સમાવેશ કરવાની સાથે પ્રોજેક્ટ્સ પર વહીવટી પક્કડને તોડી નાખી. સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ હતી કે મોદીજીએ મુખ્ય પ્રધાન તરીકે સેવા આપતી વખતે પાણીના વિતરણ માટે જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા માટે નાણાંની ફાળવણી કરી, કારણ કે તેઓ સમજતા હતા કે તેમણે જે સામાજિક પરિવર્તનની કલ્પના કરી હતી તેના માટે તે કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે.

BISAGનો જન્મ

ગુજરાત સરકારે નકશા-આધારિત જીઓસ્પેશિયલ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ ગોઠવવા માટે સેવાઓ અને ઉકેલો પૂરા પાડવામાં મદદ કરવા માટે રાજ્ય-સ્તરની ભાસ્કરાચાર્ય ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ એન્ડ જીઓઇન્ફોર્મેટિક્સ (BISAG)ની રચના કરી હતી. BISAG એ ગુજરાત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ મોડલને ઝડપી બનાવવા માટે સેટેલાઇટ રિમોટ-સેન્સિંગ ટેક્નોલોજિસ અને GIS-આધારિત નકશાઓનો ઉપયોગ કરતી વિશિષ્ટ સંસ્થા છે. ટેકનોલોજીના ઉપયોગ પર ભાર મૂકવાની સાથે વૈજ્ઞાનિક અભિગમના પરિણામે 2003માં BISAG સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. જ્યારે આ વિચારમાં નિપુણતા પ્રાપ્ત થઈ ત્યારે તેને પાણીની સમસ્યા પર લાગુ કરવામાં આવ્યો.

માઈક્રો-લેવલના ચેકડેમો

ચેકડેમો એ ભૂગર્ભજળને ખાસ કરીને શુષ્ક સ્થળોએ જળ ફરીથી ભરવાની એક પરંપરાગત રીત છે. 2002માં મોદી જ્યારે મુખ્યમંત્રી બન્યા ત્યારે ગુજરાતમાં આવા 6,000 જેટલા ચેકડેમ હતા. પાણીના સંરક્ષણ અને ઉપયોગની આ આશ્ચર્યજનક અસરકારક પદ્ધતિને વિસ્તારમાં કેમ ન આવી તેના ઘણાં કારણોમાંનું એક કારણ એ હતું કે ડેમ્સ ક્યાં બાંધવા કે જેથી તેઓ વધુ અસરકારક બને તે અંગેની સમજણનો અભાવ તેમજ સ્થાનિક રાજકીય પ્રાથમિકતાઓ પણ હતી. BISAG પર આધારિત સ્પેસ ટેક્નોલોજી તેમાં મદદે આવી.

આને કારણે, ચેકડેમોની કુલ સંખ્યા જે 6,000 પણ ઓછી હતી, તે માત્ર થોડાક જ વર્ષોમાં વધીને 100,000થી વધુ થઈ, જે 2016ના મધ્ય સુધીમાં 28,408 મિલિયન ઘનફૂટ (mcf)થી વધુની સંગ્રહ ક્ષમતા સાથે 166,062 સુધી પહોંચી ગઈ. ચેકડેમો મૂકવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી પાણી પુરવઠામાં ઘણો વધારો થયો હતો.

મેક્રો-લેવલના પ્રોજેક્ટ્સ

મેક્રો સ્તરે, ત્રણ મહત્વની પહેલોએ ગુજરાતના ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના વિસ્તારોમાં લેન્ડસ્કેપને બદલી નાખ્યું છે. આ ત્રણ મુખ્ય પહેલોના અમલમાં સેટેલાઇટ આધારિત આયોજન અને અમલીકરણનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

નર્મદા મુખ્ય નહેર

નર્મદા નહેર વિશ્વની સૌથી લાંબી સિંચાઈ નહેર છે, જેની લંબાઈ 458 કિલોમીટર સુધીની છે અને તેમાં થઇને 40,000 ક્યુસેક પાણી વહન કરે છે. શાખા નહેરો, પેટા નહેરો અને ઉપશાખાઓના તંત્રએ નર્મદા નહેરને આવી પરિવર્તનકારી યોજના બનાવી છે. વડાપ્રધાન મોદીએ આ નર્મદા મુખ્ય નહેરમાંથી કચ્છ શાખા નહેરનું લોકાર્પણ કર્યું હતું, જે સૌથી દૂરના વિસ્તારોમાં પાણી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.

સુજલામ સુફલામ યોજના

આ પહેલનો મુખ્ય ધ્યેય ઉત્તર ગુજરાતના વિસ્તારોમાં સિંચાઈ કરવાનો છે. નબળા ચોમાસા પછી 2018માં તળાવો, ચેક-ડેમો, નદીઓ અને જળાશયોને ઊંડા કરવાનું શરૂ થયું હતું તેના કારણે રાજ્યની જળ સંગ્રહ ક્ષમતામાં આજ સુધીમાં 23,000 લાખ ઘનફૂટનો વધારો થયો છે. તે 332 કિમીનું નહેરોનું નેટવર્ક છે જે નર્મદા અને અન્ય નદીઓમાંથી પૂરના પાણીને ઉત્તર ગુજરાતના સૂકા વિસ્તારમાં લાવવામાં મદદ કરે છે અને લગભગ 2.2 મિલિયન હેક્ટર ખેતીલાયક જમીનને સિંચાઈ માટેનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે.

સૌની યોજના

સૌની યોજના એ ત્રણ પ્રોજેક્ટ છે. સૌની યોજના (સૌરાષ્ટ્ર નર્મદા અવતરણ સિંચાઈ યોજના), જેનો શાબ્દિક અર્થ “પ્રદેશમાં નર્મદા નદીનો પુનર્જન્મ”થાય છે, તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. નર્મદાના વધારાના પાણીનું 115થી વધુ મુખ્ય જળાશયોમાં વહન કરવા અને 10 લાખ એકરથી વધુ જમીનની સિંચાઈ કરવા માટે, ચાર-લિંક પાઈપોનું 1,126-કિમીનું એક નેટવર્ક વિચારવામાં આવ્યું અને બાંધવામાં આવ્યું હતું.

 

વહીવટી અને શાસન સુધારા

જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપનના સંગઠનાત્મક માળખામાં પણ નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમણે છત્ર સંગઠનના સ્થાને કાર્યાત્મક વિભાગોને કાર્યાન્વિત કર્યા હતા. ગુજરાત પાણી પુરવઠા અને ગટર વ્યવસ્થા બોર્ડે પાણી પુરવઠા અને ગટર વ્યવસ્થાના નિર્માણ અને નિયમનની જવાબદારી જાળવી રાખી છે.

ગ્રામ્ય સ્તરની સંસ્થાઓને તેમના પોતાના પાણી પુરવઠાના માળખાનું સંચાલન અને જાળવણી કરવાની ક્ષમતા આપવા માટે, વોટર એન્ડ સેનિટેશન મેનેજમેન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશન (વાસ્મો)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સરદાર સરોવર નિગમ લિમિટેડની રચના એક સ્વતંત્ર સંસ્થા તરીકે કરવામાં આવી હતી જે પ્રોજેક્ટને પૂરો કરવા માટે જવાબદાર છે.

નર્મદાના પાણીના પરિવહન માટે ગુજરાત વોટર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિમિટેડને બલ્ક વોટર પાઈપ નેટવર્કસ વિકસાવવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.

ગુજરાતને ‘હર ઘર જલ’ રાજ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે રાજ્યના તમામ ઘરોમાં હવે નળમાંથી તાજુ પાણી ઉપલબ્ધ છે. ‘જલ જીવન મિશન’ના ભાગરૂપે, આ ​​પ્રોજેક્ટ વર્ષો દરમિયાન તબક્કાવાર પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો છે. રાજ્યના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, રાજ્યના તમામ 91,73,378 ઘરોમાં હવે નળનું પાણી ઉપલબ્ધ છે.

શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ગુજરાતે લગભગ રણમાં ફેરવાઈ જવાની સ્થિતિમાંથી દરેક ઘરમાં નળના પાણી સુધીનું લાંબું અંતર કાપ્યું છે.